Ik heb een nieuwe boekenkast, mijn mooiste boeken staan nu samen in dezelfde bibliotheek. Zo heb ik alle werken die een belangrijke impact hebben op mijn denken op één en dezelfde plaats. Ik kan ze gemakkelijker raadplegen en herlezen. 

Toen m`n dochter me op Kerstmis vroeg welk boek ze uit deze kast als eerste zou moeten lezen, kwam het antwoord heel natuurlijk: Leven & Lot van Vasili Grossman.

Daarom wil ik de woorden en zinnen die in mijn ziel gegrift staan met jullie delen:

• Alles wat leeft is uniek.
• Waar individuele eigenaardigheden en bijzonderheden met geweld worden uitgewist, dooft het leven uit.
• Ik geloof niet in het goede, ik geloof in goedheid.
• De weidse verten van de menselijke ziel.
• “U valt buiten de wet,” zei ze.
• In deze veekraal draagt iedereen de stempel die de fascisten ons hebben opgeplakt, en daarom brandt het hier minder in mijn ziel.
• Ik zie alleen de weerspiegeling van de ziel. Een trieste en milde ziel, spottend en gedoemd, verslagen door geweld, maar tegelijkertijd triomferend over dat geweld. Een sterke ziel.
• Wat een rijkdom aan hoop.
• En daar, onder de oude perenboom zat meestal een dokter. Na het werk zette ze een rieten stoel buiten en zat daar met een boek.
• Het Fascisme heeft de notie van het individu, van de afzonderlijke mens verworpen en denkt in termen van grote gehelen.
• Als het Fascisme overwint, houdt de mens op te bestaan en blijven er alleen innerlijk gemodificeerde mensachtige wezens over.
• Hier, in het halfdonker, had hij een beklemmend en scherp gevoel van tederheid, bezorgdheid en medelijden voor zijn kinderen.
• Hoe moest hij zijn ijzeren strengheid en onwrikbaarheid verbinden met deze tederheid en deze liefde, die geen enkele wet of lijn kende?
• Ze had het gevoel dat die eenzame vrijheid haar gelukkig maakte.
• Alle mensen zijn schuldig tegenover een moeder die haar zoon heeft verloren in de oorlog en proberen zich vergeefs tegenover haar te verontschuldigen, vanaf het begin van de menselijke geschiedenis.
• Niet alleen haar hemel verdween, maar ook haar hoop en geloof.
• Zo kan een ziel jarenlang in nood verkeren, terwijl ze langzaam, steen voor steen, een grafmonument opricht, het besef van een eeuwig verlies toelaat en zich neerlegt bij wat gebeurd is.
• De tijd was hier lang geleden in gepeins verzonken en verstild.
• De wijde omgeving was zo prachtig en stil dat het leek alsof er nergens ter wereld haat, verraad, honger of ouderdom kon bestaan, alleen gelukzalige liefde.
• We hebben de vrijheid niet begrepen, we hebben haar verpletterd.
• Vrijheid is het fundament, de zin, de grondslag der grondslagen.
• De grootste vijand van het fascisme is de mens.
• Het verbaasde haar dat er maar een paar dagen voor nodig waren om van mensen weer vuile, ongelukkige beesten te maken, beroofd van hun naam en hun vrijheid, terwijl de omgekeerde ontwikkeling miljoenen jaren had geduurd.
• Het leven was voorbij, afgebroken, maar het bestaan bleef maar voortduren.
• Voor het eerst besefte hij haarscherp dat hij sterfelijk was, niet zoals in een sprookje of een prentenboek, maar in werkelijkheid.
• Een massaslachting moet worden voorbereid met een speciale campagne. In dit geval volstaat he instinct tot zelfbehoud niet en moet de bevolking worden aangezet tot haat en afkeer.
• Op basis van theorieën over ras en samenleving werden hele lagen van de Joodse bevolking massaal uitgeroeid.
• De terreur van totalitaire sociale systemen bleek in staat om op hele continenten de menselijke geest te verlammen.
• De drang tot zelfbehoud stelt mensen in staat hun instincten te verzoenen met hun geweten.
• Als het menselijk vrijheidsstreven blijft bestaan, dan is de totalitaire staat tot mislukking gedoemd.
• Zonder geweld kan het totalitarisme niet bestaan. Als het afziet van geweld, sterft het.
• Het fascisme heeft tientallen miljoenen mensen vernietigd.
• Verenigingen van mensen hebben maar één hoofddoel: om op te komen voor ieders recht om verschillend te zijn, op een eigen, bijzondere manier te voelen, te denken en te leven.
• De enige ware en eeuwige zin van de strijd om het leven ligt in de mens, in zijn bescheiden eigenheid en in zijn recht op die eigenheid.
• De partij mobiliseert meestal de woede, de razernij van de massa’s om de vijand te verslaan en te verpletteren.
• De betovering van het leven is sterker dan alle destructieve krachten.
• Mensen maken revolutie omdat ze niet geleid willen worden.
• Zijn leven weerspiegelde zich in het hare, de goede en slechte dingen die hem waren overkomen, zijn vrolijke en treurige stemmingen; alles bestond slechts in de weerspiegeling van haar ziel.
• Laten we goed en aandachtig zijn voor de mens.
• De Russen hebben in de afgelopen duizend jaar alles gezien, grandeur en buitensporige grandeur, maar één ding kennen ze niet: democratie.
• Ze begrepen dat alles wat in hun lange leven van belang was geweest – hun gelijk, hun vergissingen, hun vijandschap – binnenkort door de kampdood zou worden vereffend en met zand bedekt.
• Hij koesterde een onblusbare, vurige, onuitroeibare minachting voor geweld.
• Moge de doden en de levenden mij vergeven dat ik degenen van wie ik hield niet heb kunnen beschermen.
• Onder onze kledij zijn we allemaal naakt.
• Wat er nu ook met me gebeurt, in mijn hart weet ik dat ik niet voor niets heb geleefd. Nu, op dit moment, ben ik voor het eerst niet bang voor de dood, begrijp je, nu dit er is.
• Een absoluut sterk wezen heeft geen vriendschap nodig, maar dat lijkt alleen voor God te kunnen gelden.
• Het Goede
  • De meeste mensen op aarde doen nooit een poging het goede te definiëren.
  • Ik zie dat de in de afgelopen millennia ontstane opvattingen van de moraal-filosofische leiders van de mensheid het begrip van het goede steeds verder versmallen.
  • Mensen zagen hoeveel bloed er werd vergoten vanwege beperkte, verachtelijke opvattingen van het goede.
  • In grote harten doet de wreedheid van het leven het goede ontstaan, zij dragen het goede uit, ze zijn vol verlangen het leven in overeenstemming te brengen met het goede dat in hen leeft.
  • Degenen die goed willen doen voor de mensheid zijn niet bij machte het kwaad op de wereld terug te dringen.
  • Dromen van het universele goede zijn nodig opdat de grote wateren harmonisch stromen.
  • De persoonlijke goedheid van de ene mens tegenover de andere is een goedheid zonder getuigen, onbeduidend en gedachteloos.
  • Die dwaze goedheid is het menselijke in de mens, dat wat mensen onderscheidt, het hoogste wat de menselijke geest heeft bereikt.
  • De kracht van de goedheid ligt in de stomheid van het menselijk hart.
  • Goedheid is krachtig zolang ze machteloos is.
  • De kracht van het kwaad is machteloos in de strijd met de mens.
  • De blinde en stomme liefde is de zin van de mens, daardoor groots en onoverwinnelijk.
  • De geschiedenis van de mens is de strijd van een groot kwaad dat een korreltje menselijkheid probeert te vermalen. Maar als het menselijke in de mens ook nu nog niet is gedood, dan zal het kwaad niet meer overwinnen!
• Als de levens van twee mensen vriendschappelijk met elkaar verknoopt zijn, kunnen ze ruzie maken en onrechtvaardig zijn tegenover elkaar zonder dat er een spoor van hun wederzijdse beledigingen overblijft. Maar als zich in het verborgene een nog onbewuste scheiding der geesten aftekent, wordt het minste verkeerde woord, de kleinste onachtzaamheid een dodelijk lemmet voor de vriendschap.
• Een mens kan niet altijd even grootmoedig zijn.
• Het prikkeldraad van de kampen, de muren van de gaskamers en de klei van de tankgrachten brachten miljoenen mensen samen van verschillende leeftijden en beroepen, mensen die verschillende talen spraken en verschillende dagelijkse zorgen en spirituele interesses hadden, fanatieke gelovigen en fanatieke atheïsten, arbeiders, klaplopers, artsen, handelaren, wijzen en idioten, dieven, idealisten, beschouwelijke en hartelijke mensen, heiligen en oplichters. Al die mensen wachtte de vernietiging.
• Antisemitisme
  • Het is een spiegel van de eigen gebreken van individuele mensen.
  • Het is een verdrukking van een gebrek aan talent, het onvermogen te winnen in een strijd met gelijke wapens.
  • Het is een uitdrukking van het gebrek aan bewustzijn van de massa.
  • Het is een maatstaf voor de religieuze vooroordelen die smeulen in de onderlagen van de maatschappij.
  • Omdat het historisch lot van de Joden uniek en uitzonderlijk is.
  • Het alledaagse antisemitisme getuigt slechts van het bestaan van jaloerse idioten en mislukkingen op de wereld.
• Deze staat hanteert het zwaard van de dictatuur.
• Door middel van propaganda, honger, eenzaamheid, kampen en de dreiging van dood, roemloze ondergang en vergetelheid verlamt de verschrikkelijke macht de wil van een mens.
• Een mens wordt geleid door het lot, maar hij volgt omdat hij dat wil, hij is vrij om te weigeren.
• Maar hij huilt niet om dat liedje, dat is alleen een sleutel tot iets in zijn ziel.
• Als een mens zich helemaal uitkleedt, komt hij dichter bij zichzelf.
• Spreken diende nergens meer toe, en handelen was zinloos: een handeling is op de toekomst gericht, en een toekomst was er niet in de gaskamer.
• Leven is vrijheid. Vrijheid is het grondbeginsel van het leven. De hoogste vorm van leven geniet de meeste vrijheid.
• U hebt gehandeld naar uw geweten. Geloof me, dat is het beste waartoe een mens in staat is.
• In de eerste plaats het recht op gewetensvrijheid. Om mensen dat recht te ontzeggen, dat is verschrikkelijk. Als een mens de kracht vindt om te handelen naar zijn geweten ervaart hij een ongekend geluk. Ik ben blij voor u, u hebt uw geweten gevolgd.
• Wat een blinde, onwrikbare kracht moest er in de diepte van het leven schuilen.
• Wie van deze stervende en ten dode opgeschreven mannen kon begrijpen dat dit voor tientallen miljoenen Duitsers de eerste uren van terugkeer naar een menselijk leven waren, na een decennium van totale onmenselijkheid.
• De muren opgetrokken door staten, de rassenhaat en het spervuur van de zware artillerie betekenden niets, waren machteloos tegenover de kracht van de Liefde.
• Wie heeft me nu nog nodig?
• In ieder mens schuilt iets menselijk.
• En hij moest bitter worden om een wreedheid te kunnen begaan.
• Alles was nietig in vergelijking met de waarheid, de zuiverheid van één onbeduidend mens.
• Hoe moet iemand verder leven met de meedogenloze herinnering aan het moment van het zwijgende afscheid. Hoe kan een man een herinnering kwijtraken? Hoe kan hij blijven leven met het beeld van de gloed aan de hemel die met hernieuwde kracht oplaait?
• Sofia had geen toekomst, alleen een leven dat voorbij was.
• Toen hij door iedereen verstoten in zijn kamer zat, toen hij bang was voor de huismeester en het meisje, was zijn hoofd vol van gedachten over het leven, de waarheid, de vrijheid en God.
• Terug naar de eenzaamheid.
• Hij had aan macht gewonnen, maar hij was zijn innerlijke vrijheid kwijtgeraakt.
• Met ontzetting en treurigheid begreep hij dat hij niet in staat was zijn eigen ziel te bewaren en te beschermen. Er was een kracht in hem gegroeid die hem in een slaaf veranderde.
• En als er een uitzichtloos moment kwam, in een verschrikkelijke tijd, mocht een mens niet bang zijn voor de dood, mocht hij nergens bang voor zijn, als hij een mens wilde blijven.
• De moeheid en het onafgebroken werk drukten op haar als een eentonige, grijze last.
• Het leek alsof alles makkelijker was toen er Duitse vliegtuigen in de lucht jankten, toen er voortdurend granaten ontploften en het leven vol vuur, angst en hoop was.
• Wat stond haar te wachten? Ze was zeventig en ze wist het niet. Het leven ligt voor me. Diep in haar hart had ze altijd ergens een vreemd gevoel van eenzaamheid. 
• Vandaag nam ze voorgoed afscheid van Viktorov.