Woord Vooraf

Ik kwam het boekje “Over god” van Etienne Vermeersch toevallig op het spoor. Ik was een paar maanden terug op bezoek bij mijn tante, de zus van mijn moeder, en het lag daar, naast de schoorsteen. Je kon er echt niet naast kijken, het lag daar gans alleen met zijn zwarte kaft op een rood kussen, alsof het me werd aangeboden om te lezen. En ik nam het aanbod graag aan, ik mocht het direct hebben want het lag daar toch maar te liggen, al enkele jaren. Het was echt al jaren geleden dat ik bij mijn tante op bezoek was geweest. Mijn nonkel was het ooit beginnen lezen – Etienne Vermeersch is in Vlaamse huiskamers een berucht figuur, en over God schrijf je niet elke dag – maar hij vond het maar niets, het bestaan van God in twijfel trekken is in het katholieke Vlaanderen nog altijd een gewaagde onderneming die niet altijd op steun kan rekenen, en dan vooral niet in de huiskamers van mijn lieve familie. Dus het boekje werd opzijgelegd, maar toch wel op een zeer zichtbare plaats, hoogstwaarschijnlijk om bij elk bezoek te kunnen zeggen dat Vermeersch toch maar een zeveraar is, dat is nog een van de zekerheden die de Christenen in Vlaanderen samenhoudt. 

Hoogstwaarschijnlijk kent iedereen Etienne Vermeersch, maar heb je ook al iets van hem gelezen? Ik had tot de dag dat ik dit boekje in handen kreeg nog nooit iets van hem gelezen, en ik heb “Over god” graag en met volle aandacht gelezen. Er staan veel waarheden in en ik kan Vermeersch’ gedachtegang en argumentatie volgen, maar ik kom wel tot een andere conclusie en ik volg ook een andere redenering. 

Ik ben al sinds mijn jeugd in de Christelijke God geïnteresseerd. En ik zwerf door het onderwerp met de dialectische methode: ik probeer niet die ene definitie te vinden die God verklaart, ik probeer mezelf te overtuigen door het aftasten, door herhaling, door een steeds weer terugkerende visie op God, die ik iedere keer vanuit een andere hoek observeer. 

Ik ga er over schrijven want ik ben er na het lezen van dit boekje meer en meer van overtuigd dat mijn zienswijze nog niet zo dwaas is als sommigen, eigenlijk de meeste, mij willen doen geloven. 

In mijn betoog is het eigenlijk niet zo belangrijk over welke God of welke religie of geloofsovertuiging we het hebben. Mijn argumentatie geldt voor alle Goden, alle religies en alle geloofsovertuigingen. Maar ik ga me beperken tot de Christelijke God, daar heb ik het meest over gelezen. 

God en De Mens

Als we over God praten, praten we ontegensprekelijk ook over de mens. God en de mens zijn heel nauw met elkaar verbonden. God, in al zijn kosmische almacht, heeft beslist om zich te manifesteren via de mens op de planeet Aarde; niet via enig ander wezen op deze wereld en tot nu toe ook niet via enig ander wezen in het universum (ik heb daar in ieder geval geen weet over). De Christelijke Openbaringen geschieden via het Woord; zelfs de Schepping geschiedt via het Woord, het woord is bij God en God draagt het woord over aan de mens.  Op de laatste dag van de schepping zei God: ”Laten wij mensen maken die ons evenbeeld zijn, die op ons lijken”. God heeft dus de mens nodig om bewust te worden en zich te manifesteren in deze drie-dimensionele wereld. En de mens heeft God nodig om het Mysterie te verklaren. 

Ik sta hier op mijn terras aan het einde van de Lente, op een planeet die zweeft door het Melkwegstelsel in een heelal waarvan we zowel de oorsprong als de omvang nog niet volledig kennen (de oerknal is aannemelijk maar wordt weleens in vraag gesteld – wat als het universum oneindig is?). Mijn lichaam is gemaakt van oneindig kleine deeltjes (10^-35). En dit alles is geen mysterie? Kennen we de zin van dit bestaan?

De kwelling van het onbegrip

Via het woord en het schrift heeft de mens het bewustzijn langzaam en moeilijk ontwikkeld. En het bewustzijn ontwikkelt zich nog steeds verder, door de kracht in onszelf en door prikkels uit de buitenwereld. Door de manier waarop ons bewustzijn ging werken, konden we ons dingen gaan voorstellen en daarover nadenken, zoals het leven op deze aarde, de zon en de sterren, sterfelijkheid en de dood, ons doel op de wereld, en zo veel meer.  

Echter, op een bepaald punt bereiken we de grens van de zekerheid, die door bewuste kennis niet overschreden kan worden. Dan ontstaat er kwelling en de enige ondraaglijke kwelling is de kwelling van het onbegrip, van het mysterie. Mensen wisten niet waarom ze er waren, wat nu eigenlijk de bedoeling was van alles (het leven) en wat zou gebeuren als ze stierven. Deze onwetendheid was ondraaglijk. Begrijpen is een fundamentele levensbehoefte, we hebben dit nodig voor de controle over onze zekerheid en veiligheid. 

Verschijnselen waar onze voorouders geen aanstichter voor konden aanwijzen, zoals de beweging van de planeten en de zon, natuurfenomenen zoals vulkaanuitbarstingen, aardbevingen en bliksem, schreven ze toe aan hogere machten. Geloof hielp hen de wereld te begrijpen, mensen begonnen betekenis te zien in gebeurtenissen en gingen in Goden, geesten en demonen geloven. Geloof biedt ons dingen die we nergens anders uit kunnen halen. God gaf de mensen duidelijkheid.

God evolueert

Naarmate grotere en complexere samenlevingen ontstonden begonnen mensen te geloven in morele goden. Dit religieuze element bevorderde de samenwerking en verbondenheid tussen grote groepen mensen. Het Christendom, en de ‘almachtige God’ die erbij hoort, gaf de mensen een betekenis om te leven, maar ook liefde en een gemeenschap. 

God gaf Mozes de Tien Geboden (de decaloog), zodat de Israëlieten wisten hoe ze moesten leven.  De Tien Geboden vormen de basis van de joodse wet en tonen ook aan dat niet de mens, maar God bovenaan staat, dus niet wil en bedoeling, maar goddelijke ordening.

De mens heeft God geschapen

Echter, het is pas door het menselijk bewustzijn dat het objectieve bestaan en de zin worden geschapen, en daarmee heeft de mens zijn in het grote zijnsproces absoluut noodzakelijke plaats gevonden. De mens geeft in een onzichtbare scheppingsdaad de wereld haar voltooiing, haar objectieve bestaan. We proberen altijd voor onszelf betekenis te vinden waarom en waarvoor we leven. Het biedt troost want het geeft een levensdoel, vertelt hoe je je moet gedragen en geeft betekenis aan het leven.

Dus laat mij het scheppingsverhaal omdraaien: met het Woord heeft de mens God geschapen naar zijn evenbeeld, met inbegrip van het goede en het kwade dat niet tussen de mensen loopt, maar dwars door ieder individu heen, dus ook door God. Maar toch legt de mens in God ook zijn verlangen naar begrip en ordening, naar almacht en vrijheid, naar vrede en evenwicht met anderen, naar veiligheid en zekerheid. De eigenschappen van God zijn: almacht, wijsheid, gerechtigheid, goedheid en liefde. De mens en God zijn één en maakt zo de mens geschikt voor de “heerschappij” over de wereld. God bestaat omdat we Hem bestaansrecht geven. Trouwens, de Tien Geboden zijn waarschijnlijk gemodelleerd naar Mesopotamische wetten.

Een onmogelijke Religie

Toch is de Christelijke religie een onmogelijke religie geworden waarnaar men onmogelijk kan leven. Ze biedt niet voldoende ruimte voor de duistere kant van de mens, en trouwens ook niet voor de duistere kant van God. En Vermeersch heeft gelijk: het Christendom zit vol van religieuze en ethische dilemma’s en tegenstrijdigheden. God wil onverbiddelijke gehoorzaamheid, maar zelf weigert hij zich aan enige traditie te houden, hoe heilig die ook was of is. In het Christendom staat God almachtig en vrij boven Bijbel en Kerk. 

De Wetenschap

Net zoals religie wil ook de wetenschap het Mysterie begrijpen, de waarheid kennen en alle mogelijke scenario’s aftasten. Maar niets is kwetsbaarder dan een wetenschappelijke theorie, die een tijdelijke poging om feiten te verklaren maar niet de eeuwige waarheid zelf is. Daarom spreken wetenschappers dan ook over ‘wetenschappelijke consensus’, zijnde het standpunt waarover de meeste, op een gegeven gebied gespecialiseerde wetenschapper het op een gegeven moment eens zijn. 

Hoe meer wij wetenschappelijk gingen begrijpen, des te sterker is onze wereld ontmenselijkt. De mens wordt gereduceerd tot een biologische automaat, een door genen en neuronen aangestuurd klompje materie in een doelloos kosmisch ontwikkelingsproces. Toch leven in de mens sceptische en wetenschappelijke overtuigingen zij aan zij met (ouderwetse) vooroordelen, oude gewoonten en denken en voelen, halsstarrige misduidingen en blinde onwetendheid. “Rede” verzekert ons dat we de natuur overwonnen hebben, een illusie. Ruzie maken en de strijd om de onderlinge superioriteit blijft voor de mens nog altijd iets heel natuurlijks. Hoe hebben we dan de natuur overwonnen?

Het kwade en de tegenstellingen zullen niet verdwijnen als we rationeler worden. 

Onze Ethische Verantwoordelijkheid.

Het kwaad is een doorslaggevende werkelijkheid geworden. Men kan het niet meer uit de wereld verjagen door het een ander naam te geven. We moeten leren ermee om te gaan, want het zal bij ons blijven. Het brandende probleem van het “kwaad” zal bij ons blijven.

De mens is een wezen met bewustzijn en een buitengewone gave tot zelfkritiek. Die bewustheid, zelfs van de pijnlijkste waarheid, is onmisbaar voor de voleinding van de schepping. We hebben de sleutels van het paradijs in handen en we kunnen de deuren openen als we in staat zijn onze innerlijke tegenstellingen op te lossen en een ethische verantwoordelijkheid te nemen voor deze wereld.

De wetenschap is zich nog niet volledig bewust van haar einddoel, de mens en haar evolutie naar een betere wereld. Als we dat einddoel niet bereiken dan gaan we hopeloos ten onder en is alle opgedane kennis verloren, want er zal geen mens meer zijn om er iets van te leren.

De wetenschap heeft de mens een enorme macht tot vernietiging in handen gegeven, en het is de vraag (vandaag meer dan ooit) of hij zich kan verzetten tegen de wil van die macht gebruik te maken, en of hij zijn wil tot bedaren kan brengen met de geest van liefde en wijsheid. Hij zal daar nauwelijks tot in staat zijn zonder hulp, als hij alleen beschikt over zijn eigen middelen. Hij heeft de hulp nodig van krachtige wijzen zoals Jezus of de Boeddha (en vele anderen die ons het pad tonen).

We denken dat de wereld te onzer beschikking staat. Dit is een valse redenering van een ego dat belust is op macht en controle. We hebben er de verantwoordelijkheid over, en als we deze verantwoordelijkheid niet opnemen, zal de wereld verdergaan naar een onbestemd einde.

De Goddelijke, Bewuste en Verbonden Mens

Hoewel bewustzijn aan al onze ervaringen ten grondslag ligt, blijft het met mysterie omgeven. Het bewustzijn vormt de diepste kern van ons eigen wezen en is identiek aan de kern van enig ander wezen en ding. Het verbindt ons met alles en iedereen, omdat het evenzeer de wortel van hun bestaan is. In de materialistische benadering van de 20^ste eeuw wordt bewustzijn nog altijd beschreven als een bijverschijnsel van de biochemische en neurologische complexiteit van de hersenen; er zijn echter psychiaters (Stanislav Grof) die geloven dat bewustzijn een primair beginsel van het bestaan is en dat het een essentiële rol speelt in de schepping van de wereld van uiterlijke verschijnselen. Het diepste bereik van de psyche van ieder van ons in essentie valt samen met al wat bestaat en is uiteindelijk identiek aan het kosmische scheppende beginsel. We kunnen ons voorstellen dat het universum zichzelf schept door middel van een daad van kosmische creatieve verbeelding.

Creatieve verbeelding is de motor van de kunst en de wetenschap. Maar die creativiteit is ook in staat om wereldproblemen – oorlog, klimaatverandering, armoede, ongelijkheid, discriminatie – op te lossen. We moeten altijd openstaan voor verandering om nieuwe paden te bewandelen die ons naar een betere wereld brengen. En we maken niet genoeg gebruik van onze verbeeldingskracht, nieuwsgierigheid en creativiteit. Het belang van creativiteit en nieuwsgierigheid is van absoluut belang voor het voortbestaan van de mens en onze schepping.

Bibliografie

• Etienne Vermeersch. 2016. Over god. Antwerpen, België: Uitgeverij Vrijdag. 
• Barbara Hannah. 2000. Jung, zijn leven, zijn werk. Uitgeverij Ankh-Hermes.
• Jung c.s. 1964. De mens en zijn symbolen. Rotterdam, Nederland. Lemniscaat
• Mariska van Sprundel. 2019. Waar komt religie vandaan? NEMO Kennislink
• Tien Geboden. Stringfixer.com
• Nathalie Perez. 2013. De Mens schiep God en niet andersom. Scientias.nl
• Wat betekent het dat de mens naar het evenbeeld en de gelijkenis van God is gemaakt? Gotquestions.org
• Sarah Belle Dougherty. Mysteries van het bewustzijn verkennen. 2002. Theosofie.net
• H. Stufkens. Het Sacrament van Sophie. 1995. Uitgeverij Ankh-Hermes.
• Wim Couwenberg. Ontmenselijkt mensbeeld hersenwetenschap ter discussie. CivisMundi.nl